|
Ættfræðin á sér langa sögu á Íslandi og eins og gefur að skilja
hafa fjölmargir fengist við þá iðju á liðnum öldum. Hér á eftir er
minnst á nokkra þeirra, en eins og gefur að skilja er sá listi engan
veginn tæmandi.
- Ari „fróði“ Þorgilsson (f. 1067 d. 1148)
Af ritum hans hefur ekkert varðveist nema Íslendingabók. Hann
er þó talinn hafa samið frumdrögin að Landnámu og Noregskonungasögum.
Í Íslendingabók eru ættir raktar og í Landnámu eru
niðjatöl landnámsmanna.
- Sturla Þórðarson (f. 1214 d. 1284)
Sturla reit Íslendingasögu en í henni eru raktar helstu
höfðingjaættir Sturlungaaldar. Hann er einnig talinn hafa átt þátt í
ritun Landnámu.
- Magnús „prúði“ Jónsson (f. um 1525 d.
1591)
Ættartölubók hans er ekki þekkt, en hún var lögð til grundvallar
mörgum síðari ættartölubókum.
- Jón „yngri“ Gunnlaugsson (f. um 1640 d.
fyrir 1703)
Tók saman ættartölubók árið 1684 og tileinkaði Jóni sýslumanni
Þorlákssyni. Sigurður Jónsson á Höskuldsstöðum í Breiðdal jók við þá
bók árið 1691.
- Jón Halldórsson (f. 1665 d. 1736)
Ættartölubók Jóns er til í frumriti sem að vísu er ekki heilt, en
afskrift séra Ásgríms Vigfússonar (1758-1829) er til í heilu lagi og
ljósprentun af því kom út árið 1983. Ættartölubókin er varðveitt í
safni Jóns Sigurðssonar á handritadeild
Landsbókasafns-Háskólabókasafns.
- Ólafur Guðmundsson Snóksdalín (f. 1761 d. 1843)
Ættartölusafn Snóksdalíns er um 1000 síður (í foliostærð). Hann
afritaði það a.m.k. átta sinnum og bætti jafnan við nýjum ættliðum.
Safnið kom út árið 1985 í ljósprentun í þremur bindum.
- Jón Friðrik Espólín (f. 1769 d. 1836)
Ættartölubækur Jóns Espólíns eru miklar að vöxtum og að hluta byggðar
á safni Ólafs Snóksdalíns. Allt safnið, átta bindi, kom út í
ljósprentun auk nafnaskráa á árunum 1980-83. Gísli Konráðsson,
lærisveinn og vinur Jóns, lýsti honum svo: „Fríður var hann
sýnum og mikill vexti; hæð hans var 73 þumlungar, en yfir axlir og
brjóst 50 þuml. að dönsku máli; armaþrekinn, fögur höndin, í smærra
lagi eftir vexti og skófætur snotrir [...] ljóseygur og augun í
stærra lagi og opineygur og heldur rýnd á efri árum, en sá lengst af
afarvel á bók.“
- Bogi Benediktsson (f. 1771 d. 1849)
Hann reit Sýslumannaæfir og segir svo um þetta framtak sitt:
„Það eg reisti mér þann hurðarás um öxl, að gera tilraun að
uppgötva sýslumenn á Íslandi var enganveginn í því tilliti, að eg
gæti gert það verk fullkomið (hvað fáum mun takast), heldur til að
vekja fróða menn að umbæta það þeir geta og leiðrétta, svo ef hver
tæki við af öðrum og umbætti, að verkið yrði að lokum nokkurn veginn
fullkomið, að minnsta kosti yfir 16. og 17. öldina.“
- Steingrímur Jónsson (f. fyrir 1769 d. 1845)
Jón Þorkelssson taldi ættartölur Steingríms biskups afar góðar yfir
ættir á milli Þjórsár og Lónsheiðar. Ættartölur Steingríms eru
varðveittar á handritadeild Landsbókasafns-Háskólabókasafns með hendi
Jóns Sigurðssonar.
- Bjarni Guðmundsson (f. 1829 d.1893)
Ættartölu-Bjarni skrifaði fjöldann allan af ættartölum. Mesta
samfellda rit hans er 10 binda verk, rúmar 4900 síður. Hann arfleiddi
Hannes Þorsteinsson að ritum sínum sem kom þeim á Landsbókasafnið.
Hannes ritar eftirfarandi orð framan við síðasta bindi þeirra:
„Þessar ættatölubækur Bjarna Guðmundssonar eru mjög
athugaverðar og ónákvæmar, nöfn manna víða hroðalega misrituð og alla
vega afbökuð, svo og staðanöfn. Ættliðir eru og mjög víða skakkt
raktir, annaðhvort af því að höf. hefur aflagað ættatölur þær, er
hann reit eftir, eða tengt ættirnar sjálfur saman einhvern veginn út
í bláinn eða eftir röngum sögusögnum.“
- Einar Jónsson (f. 1853 d. 1931)
Einar skrifaði Ættir Austfirðinga, og hafði um það að segja:
„Mig hefur langað til, að Ættir Austfirðinga yrðu
skipulegri og auðveldari að formi og fyrirkomulagi, og vitund meira
af sögulegum atriðum í þeim, en tíðkast hefur í ættatölum vorum. En
mikið brestur þó á, að vel sé, einkum að því er snertir söguleg
atriði. Þeir menn, sem hér eftir vinna að ættatölum, ættu að gera
meira af því, en gert hefur verið, svo að ættatölurnar verði ekki
tómt nafnatal.“
- Jón Þorkelsson (f. 1859 d. 1924)
Hann reti m.a. Íslenzkar ártíðaskrár, en þær voru gefnar út í
Kaupmannahöfn á árunum 1893-1896. „Það væri eflaust hagfelt til
þess að halda við ættfræði á Íslandi, að t. a. m. hjón útveguðu sér
ættartölur sínar og rituðu þar í nöfn barna sinna jafnóðum og svo
niðjar þeirra, þegar fram liðu stundir, hver af öðrum, niður af nið,
og mundi þá reka að því, að hver kynni ætt sína. Yrði þetta nokkuð
svipað ættartölum einstakra ætta frá fornöld.“
- Hannes Þorsteinsson (f. 1860 d. 1935)
Hannes gaf út Ævi lærðra manna sem varðveitt er á
Þjóðskjalasafni og er megin uppistaðan í Íslenskum æviskrám.
Hannes segir svo um fyrstu kynni sín af ættfræði: „En hin
fyrstu verulegu kynni mín af íslenzkri mannfræði (Personalhistorie)
hófust, þá er eg var um 11 ára gamall. Þá fékk eg lánað á næsta bæ
11. bindi lærdómslistafélagsritanna með prestatali Hannesar biskups
yfir Skálholtsbiskupsdæmi [...] lærði eg prestatal þetta nær utan að
og hef síðan verið nokkurn veginn stálsleginn í prestanöfnum og átt
mjög hægt með að muna nöfn og ártöl."
- Jósafat Jónasson, þekktur undir nafninu Steinn Dofri
(f. 1875 d. 1966)
Ættartala Páls Eggerts Ólasonar. Steinn Dofri skrifaði
eftirfarandi orð í formála að Bútum úr ættarsögu Íslendinga í
Vesturheimi 1921: „Lítur svo út, að sá muni verða endirinn á
sögulegu og ættfræðislegu störfunum mínum, að þau rotni í óbyggðum
lands þessa ólokin, því að þeir sem völdin hafa og féð, hafa lengi
ekki látist sjá mig né gefið því gaum sem ég hefi verið að vinna
fyrir sögu ættjarðar minnar.“
- Pétur Zophoníasson (f. 1879 d. 1946)
Víkingslækjarætt. „Eitt sinn gerði eg það að gamni mínu,
að eg rakti spékopp í hægri kinn aftur um 400 ár.“
- Páll Eggert Ólason (f. 1883 d. 1949)
Páll skrifaði Íslenzkar æviskrár frá landnámstíma til ársloka
1940 í fimm bindum. „Tekizt hefir betur en eg bjóst við að taka
saman rit þetta (hafið var það í marsmánuði 1940 og því lokið 1947),
en aldrei hefir það verið mér ljúft verk.“
- Guðni Jónsson (f. 1901 d. 1974)
Bergsætt: Niðjatal Bergs hreppstjóra Sturlaugssonar í
Brattholti. Um viðtökur fyrstu útgáfu Bergsættar skrifaði Guðni:
„ [...] vænst þótti mér um söguna af konunni, sem sagðist geyma
Bergsættina sína í eldhússkápnum hjá sér, svo að hún gæti gripið til
hennar hvenær sem væri, ef hún þyrfti að rifja eitthvað upp eða láta
hana minna sig á. Grunur minn er sá, að fleiri konur hafi farið
þannig að.“
- Einar Bjarnason (f. 1907, d. 1982)
Prófessor í ættfræði. Höfundur ritsins Íslenskir ættstuðlar,
en þar segir meðal annars „Ættfærslur miðaldaættanna styðjast
að mestu leyti við fornbréfin og brjóta að mörgu leyti í bág við það,
sem sézt hefur rakið á prenti. Ég hef stuðzt við rannsóknir ýmissa
annarra fræðimanna í þessum efnum, einkum Steins dofra, ættfræðings,
sem mjög víða hefur rutt veginn, en niðurstöður mínar eru ekki ætíð
hinar sömu sem hans. Ég hef leitazt við að tilgreina heimildir þar
sem þess er þörf og að færa rök fyrir ályktunum mínum, en þess hvors
tveggja hafa menn saknað í mörgum ritgerðum, sem rakið hafa
ættir.“
- Indriði Indriðason (f. 1908)
Indriði setti saman Ættir Þingeyinga og lýsir nálgun sinni
svo: „Ég vil fyrst og fremst draga fram og koma í ljósið þeim
fróðleik sem unnt er um forfeður okkar. Þeim fróðleik sem allur
almenningur hefur ekki aðgang að en kynni þó að vilja fræðast um og
sem gagnlegt mætti teljast að koma á framfæri. Með hliðsjón af því
tel ég litlu skipta hvað gerzt hefur í ártölum, atvinnu og
námsframhaldi samtíðarmanna, síðustu áratugina einn eða tvo, þótt
allt slíkt sé eðlilegur og framhaldandi þáttur hvers niðjatals,
[..]“
Fara efst á síðu
|
