|
Allt frá upphafi byggðar á Íslandi
hafa landsmenn haft mikinn áhuga á ættum og
skyldleika fólks. Í fyrstu hafði
ættfræðin fyrst og fremst hagnýtan tilgang.
Hún tryggði ákveðnum ættum
yfirráð yfir tilteknum landsvæðum og er
það líklega meginástæða þess
að Landnámabók og skyld rit voru skrifuð.
Með tímanum urðu ættirnar grundvallareiningar
í íslenskri stjórnsýslu og
ættarveldin náðu hámarki í
átökum á Sturlungaöld. Þessi
áhugi hefur haldist allar götur síðan,
þó tilgangur manna með ættrakningum hafi
tekið nokkrum breytingum.
Þó að dregið hafi úr hagnýtu
gildi ættfræðinnar fyrst eftir lok
þjóðveldis í kjölfar þess að
Ísland var lagt undir Noreg, logaði glatt í
ættfræðiáhuganum og voru ættrakningar
stundaðar sem nokkurs konar hugaríþrótt.
Hér má vitna í upphaf Íslendingasagna sem
langflestar hefjast á ættrakningum. Þessi
ættfræði Íslendingasagna er tilraun til að
staðsetja þær í tíma og rúmi sem
lesendur þekktu og ber vott um almenna
ættfræðiþekkingu á Íslandi allt
frá ritunartíma Íslendingasagna og fram eftir
öldum.
Fjórtánda öldin var öld harðinda og
hamfara á Íslandi og talið er að allt að
tveir þriðju hlutar landsmanna hafi fallið úr
Svartadauða. Mannfækkuninni fylgdi aukið
jarðnæði handa þeim sem lifðu af og
nýjar valdaættir urðu til og mægðust
innbyrðist til að viðhalda auðnum. Þá kom
ættfræðin aftur í góðar
þarfir. Á síðari hluta 16. aldar voru
samþykkt á Alþingi ný og hert refsilög,
svokallaður Stóridómur. Í
Stóradómi var lagt bann við skyldleikagiftingum allt
að sjöunda lið að viðlögðum
fjársektum. Innheimtumenn konungs voru prestar og
sýslumenn og augljóst er að til að geta haft
eftirlit með að lögum Stóradóms væri
fylgt hafa þeir þurft ítarlegar upplýsingar
um ættartengsl alþýðufólks.
Elstu varðveittu ættartölurnar eru taldar vera
frá því fyrir 1600 en ritun ættartalna
þótti virðingarverð iðja og þær
gengu í uppskriftum milli manna. Ein kynslóð
ættfræðinga tók við af annarri og margir
hafa skilið eftir sig stórvirki í handritum.
Má þar nefna Magnús Jónsson hinn
prúða, sem uppi var á 16.öld, Steingrím
Jónsson Skálholtsbiskup, Ólaf
Snóksdalín og síðast en ekki síst
Jón Espólín sýslumann, en hann safnaði
og skrifaði upp fornar ættartölur og setti saman
nýjar.
Á síðustu árum hefur
tölvutæknin auðveldað til muna allar
ættfræðirannsóknir og er
ættfræðigrunnurinn Íslendingabók
skýrasta dæmið um þá möguleika sem
tölvuskráning ættfræðiupplýsinga
býður upp á.
|
